c90af379

I. САГ ЕХАР

1. Саг ехарна йола кийчо.

Дезалий даьна а, нанна а, беррига дезалхошта а хьалхашка оттача керттерча декхарех дар кхийннача воIа саг йоалаелгеи кхийна йоI маьре йохийталгеи. Царна юкъе халaгIa дола декхар дар воIа саг хьайоалаелга, хIана аьлча из Iовша езача йоккхийча халонашцеи де дезача доккхийча зенашцеи дувзаденна дар. Bola йоало мегаргьйола саг хьалахар а дар дикка хала гIулакх. Дуккхаза а нийслора дай, нанеи, воIи цу гIулакха вIаши барта доацаш. Дас лерхIар эздий-ча тайпан нахаца йиша-вошал делга. Цо кхувлар даьй кица: «Дына цIог лаьцар — хих ваьннав, вира цIог лаьцар — хиво вихьав». Нанас лерхIар тайпанна моллагIа яле а, сибата хоза еце а, цIагIарча дезалца барта яхаргйола дика саг йоалаелга. Цо а кхувлар даьй кица: «Хозал — делккъелца, дикал — валлалца». Bolo лерхIар тайпеи, хозал-дикали ца а къердаш, шийна а езаш (ше а везаш) йола саг йоалаелга. Цо а кхувлар даьй кица: «Бахача безамо хозал лехац, йоагIача набара гIовге эшац».

Цу кхаьннена а хетар вIаштIехьа доалаш атта нийслацар йоалае саг. Цхьабакъда ишта дале а вешта дале а саг йоалаянза яргйоацаш дола гIулакх дар тIаэттар. Цудухьа зIамига саг оарцагIвоалар.

2. Йоалае саг лахар.

Саг йоагIача-йодача ловзарашка водаш, хоатташ, тохкаш, шийна йоало мегаргья аьнна хеташ йола йоI белгалйора зIамигача саго. Цу хьакъе ший новкъосташца-доттагIашца дагавоалар из. Цар могадаьчул тIехьагIа, уж новкъостий шийца а болаш, из йоI хургья аьнна хетача ловзарашка водар шоз-за а кхозза а, ший цу йоIаца безам болга кхычарна дIа а ца хоайташ. ХIаьта а укхун новкъосташа цу ловзарашка цу йоIаца укхунна «хабара зоахалол» («йоагIалга-югалга») дувцаш меттигаш нийслора. Из дора укхунна из йоI езаш хиларах гадоахарг хоам бе, цу йиIий безам укх зIамигача сага тIаоза, «Со-м гIоргья, цу хьанехка юге», аьнна, укхун цIи а йоаккхаш, цу йоIага алийта. Цул тIехьагIа йоIага хоам бора: хьох «бIарг тоха» ва безам болаш ва хьанехк, мича ва мегаргва — шун шоайцига е лоалахошка, — аьле. Цо аьннача водар, ший новкъостий шийца а болаш. Цигга йоIо акхарна хьоашал дора: даа-мала кийчдора, шийца цаI е шиъ йоI йолаш акхарна тIайоагIар е дуккха мехкарий а гулбийя ловзар оттадора. Цига а укх зIамигача сага цу йоIаца зоахалол дувцар. Цигга белгалдора, ер хIанз дувцаш дола зоахалол ловзарга цхьана нийсденнача дувцаш дола «хабара зоахалол» а доацаш, цIенхашта а йоагIе югаргиолаш а дувцаш долга. Цигга данз, гале чу елла юв санна, арадоалар «хьанехк манехкаца безам болаш ва, «бIарг тоха» а венав», — аьле. Из хабар йиIий даьшка а кхоачар.

Цул тIехьагIа цу йоIах саг (дукхагIа йолча хана кхалсаг) кхетийтар из йоI зIамигача сага раьза я е яц, даьшца зоахалол дувца мегаргда е мегаргдац, — хатта, цун фу хет хьажа. Цу гIулакха йоIо луш дола жоп тайп-тайпара хул ар: а) со раьза яц, дIахо дувца дезац, сацийта; б) са кхычахьа дийца а соцадаь а хIама да, бехк ма баккха; в) даьшца дувца, уж раьза болчоа со а раьза я; г) хIанз цу гIулакха ала хIама дац са, тIехьагIа ховргда-кх…

Цу тIеххьарчун маIан дар: «из зIамига саг сайх хьакхийтача, цунга шийгга аргда аз сайна хетар», — яхалга

Из тайпа жоп дар зIамигача сага эггара дукхагIа дезар. Цу ханна эггара а чIоагIагIа эшаш хиннар тешшаме юкъарчал дергдолаш йола кхалсаг яр. Из хулар йиIий неш (доттагIа), е лоалахо, е кхоаччара гаргара саг. Цунга гIолла бувзам оттар зIамигача сагаи йоIаи юкъе, къайлагIа вIашагIа а кхетар, дагар-дистар вIаши оалар. Цигга вIаши йига-яха чIоагIонаш йора, вIаши каралоацама хIама лора (чIуг, зIы, медальон, сахьат, тепчий инза, йовлакх, иштта кхы-дар а). Иштта вIаши каралоацама денна хIама бIарга цIеркIаьга санна лорадеш а деза хеташ а леладора, кхычунга лацар, карара даккхацар.

Цигга денз дIахо зоахалол дувца доладара гIулакха йола хьалхале йоIага хулар: моллагIа а цо аьнначох (даьх, наьнах, кхыча гаргарча сагах) саг кхетийта везар, уж цу зоахалола хьабарта боало безар. Цхьабарашта «хIамилг» яла езаш а, дуо-моло дезаш а, дегIала водаш къамаьлаш де дезаш а нийслора. ХIаьта денз зIамига саги йоIи нах болча метте вIаши лечкъаж хулар. ЙоIо зIамигача сагага хьаоалар зоахалола нах бахийтарна хьангара пурам деха деза, уж маца, мишта бахийта беза. ИоIо хьахоайтар цу нахаца мала хилча бакъахьа ва а, ший даыиа дикагIа юхьъергйолаш.

3. Зоахалола нах бахийтар.

ЙоIо аьннача бесса, зоахалола нах бахкийта мегаргбий, аьле, даьшка хаттар дохьийтар, царгара пурам дехар. Даша цу хаттара луш дола жоп тайп-тайпара хулар:

а) ма бахкийта, цу нахаца оаха гаргалол ергьяц, хIана аьлча цхьан хана тха даьшта юкъе дов-шов хиннад, из хиннеи дIадаьннеи дукха зама яле а, хIанз оаха вIаши къамаьлаш дойя а, зоахалол-м де йиш яц;

б) бахкийта безац, кхычахьа зоахалол де лаьрхIа, соцадаь хIама да тха (шоай лаьрхIа хIама деце а иштта оалар, цу хьоаде гIертача зоахалола шоаш раьза ца хилча);

в) мегаргда, ховргда вайна, «кхел» яр хургда цунах, «кхел» вай кара мичай (иштта оалар, из зоахалол шоай де безам беце а, шоай йоI еха дуккха нах ух, аьнна, наха хьалхашка шоай йиIий а цIен а сий (ца доагIаш а доастама а дола сий) лакхадаккха безам бараша);

г) бахкийта мегаргба, хьожаргда вай, хаьтта, аьнна болх бергба вай (иштта оалар, мелла цу зоахалола шоаш раьза бале а, кIезиг-дукха безбала безам бараша).

Мичча бесса дале а, цигга денз дIадолалора из атта доаца гIулакх.

Зоахалола бахийта нах хьавIашагIа а теха, уж ший цIагIа дика кхаба а кхаьба, хьалххехьа а нахагара йийха вIаштIехьаяьккхача тачанкаца хьалхашка зIамига саг а хоаваь, уж зоахалола дIабохийтар. Цу хана бахача наьха шоай доалахь меттел е юрта а автомобилаш яцар, хIаьта вордацеи фургонацеи викалаш бахийта хоза а хетацар, бидарка тIа уж хожа а хожацар. Цига тачанка езар. Из а наггахьа волча вIаьхийчун мара ший доалахьа а хилацар. Баха хьаьший шоайцига дIакхаьчача йоI лачкъа езаш хулар цу хьаьшех меттел, шоай боккхийча нахах а. Из яде лоалахошка йодар е юстарча цIагIа дIа-лачкъар.

Хьаьшаша зоахалол дIадийцача йиIий даьша оалар: «Хьожаргда вай. Тхоайла а гаргарчарца а дагадаргда тхо. Хатта а тахка ма дезий из. Вай даьша а ма яхадий: «Дийнахьа делкъийга бага а саге, де зоахалол».

ХIаьта санна, шозлагIа уж нах юха вIашагIа а теха, буза а баь, тачанка а вIаштIехьаяьккха, цIаькха юхабахийта безар. ХIаьта а хьалхагIа санна, зоахалола жоп доацаш, юха цIабоагIар. Даьша оалар: «Цхьацца гIулакхаш а нийсденна, дагадовла кхоадаьдац тхо. ХIанз шо юхадаьхкача цхьа хоадам хургба шоана. Е гIулакх хинна, е хургдоацаш хаьда, цIагIоргда шо. Бехк ма баккхалаш!»

Цу жопо шекваьккха зIамига саг къайллагIа йоIах юхакхетар. ИоIо шеко дIайоаккхар, зоахалол хургхиларга сатувсийтар.

4. Саг ехар.

Викалаш хьалхагIа шозза санна, вIашагIа а техе, Iалаш а бийя, кхозлагIа юхабохийтар. ХIанз болхаш царца болхар зIамигача сага цIен кхоачарагIа бола, нагахьа санна из зоахалол хуле, цига эша гIулакх дергдола кагий нах (цхьа-ши саг), шоашка ахча а долаш.

КIалхара фусамдаьй хьаьший тIаэца кийчлийя хулар. Кийчдаь даар-малар а, тIадийха кхоачарагIа дола йиша-воша а, хьаьшашка моаршал хаттеи зоахалола жоп далей вийха тайпан воккха саг а. Безаме тIаийцача хьаьшашта хьалхашка даа хIама оттадора. Викалий тхьамада оалар фусамдаьй воккхача сагага: «Тхо даьхка гIулакх шоана довзаш ма дий. Цу гIулакха хIанз кхозлагIа даьхкад тхо. Мелла аха дезе а, дукха ахар новкъа дац тхона. ХIаьта а шоаех дагадаьлча ховрг ма дий шоана тхона хетар. Вайна хьалхашка латтар хоза беркат да. Укх беркатах тхога пайда эцийта шоай безам бале, оаха денача гIyлакха тхо раьза хургдола жоп дала деза оаш тхона. ТIаккха сапаргIата дуаргда оаха оаш тхоашта хьалхашка оттадаь даа-хIама».

Фусамдаьшха волча воккхача саго оалар: «Пайда бац цунна, хьаьший ма дий шо. «Хьаьша сий де!» — яхад вай даьша а. Оаш денача гIулакха жоп да шоана».

ТIаккха цу шун тIа молла е цун метте лоархIаш волчо дуIа дора. Цул тIехьагIа хьаьший а царца фусамдаьй а хьалгIовттар, вIаши кулгаш а лувцаш ловцаш доахар, из зоахалол даькъал дувцаш. Цул тIехьагIа хьаьшаша хIама дуъаше а, царца хиннача кагийча наха (кийчонца баьхкача найций кхоачарагI-бараша) цу сахьате устагIа бахьар цигга бе. Жоп хьаделча а урдув дIаделча а из йоI бокъонца укх зIамигача сега доалахьа хьайийрзарг лархIацар цунах устагIа ца бийча. Хьаденна жоп «мух ба» ала йиш яр, дIаденна урдув юхадала йиш яр. Цхьабакъда цу гIулакха бийнача устагIа Iодаха цIий цхьанна хIаманца а юхаметта оттаде йиш яцар. Цудухьа саг ехача хана керттера гIулакх лоар-xlap устагI буйлга. Цунах «зIамига устагIа» бийнаб оалар, бийна устагIа мелла боккха бале а. Из устагIа кхийхка баллалца хабар дувцаш а баьгIе, цу устагIан кортеи накхеи диэ, викалаш цIабаха кийчлора. Цу ханна, шоаш арабалале викалаша цигга истола тIа Iодуллар ахча. Цар оалар: урдона итт тумеи пхи соми, захала (йиIий нанна) ткъаь итт тумеи, гIулакх даьрашта итт тумеи (уж ахчаш хоадам боллаш иззал ала йиш йолаш дац, дукхагIа а кIезигагIа а хила йиш йолаш да) лу оаха, хIаьта поартал оаш аьннар ергья оаха.

Поартала список йиIий даьшка кийча хулар, кхалнах вIаши дага а болаш оттаяь. Цу бус из хьакхайкайора. ДукхагIа йолча хана цу юкъе хулар: биъ метта поартал, шиъ хийтта ферта, шиъ истинг, аьрга, цIаста кIудал, чара, гIумагIа, таз, барзкъаш тега машина, комод, аьшка тIатеха тIоаргац, барзкъашта етта аьшк (тов тесса аьшк), шозза-шозза духа кIадаи, зипеи, даьреи барзкъаш, чурча барзкъашта киси, чокхенеи юбканеи кIай даьри, тIатилла кIай шовлакх, зипа кортали, гурмали, тIатилла маша, шиаш туфлеш, шиаш пазаташ, иштта кхы дIахо а. Цу ерригача хIамай список отта а йийя викалашка дIалора. Цунах оалар «чухоадаяь поартал» аьле. Цу списка тIа мел язъяь хIама (поартал) найцинна тIайожаш яр. «Тахан» (саг цIайигалехьа) цо хьа ца луш йисар, «кхоана» (тIехьагIа) нускала хьаяла езар. Иштта йизза из «чухоадаяь поартал» нускала хьаяла езар найцас, нагахьа санна цо из сесаг юте а цун тIа кхы саг йоалайойя а. ДукхагIа долча хьале цу тIеххьарча шин гIулакха кхайкаеш а яр из «чухоадаяь поартал» яхар, хIана аьлча уж ши гIулакх (сесаг йитари цун саг тIайоалаяри) дуккхаза а нийслуш дар цу замалахь.

Цар хьаенна поартала список хьа а ийце, цIабаха арабоалар хьаьший. Цигга захал (йиIий нана е, из еце, цун метте кхыйола йоккха саг, хьаара а йийхе, цунга цу зоахалола ловца а баьккхе, Iадика а йийце, цIаболхар.

Саг йийха яьлар. Зоахалол хилар. Массанахьа а дIахозар: «хьанаьхка манаьхк йийхай!» — яха уж безаме дешаш.

5. Найц саг еха «чувахар».

ИиIий даьех нах а кхетийте, найц саг еха «чуваха» веза ха хоадаяйтар. Цу гIулакха йоккха кийчо е а езар.

Цу дийнахьа устцIаьшка дIабахьийта безар 1-2 устагIа, хьоара гали, шекар, чай, дуга, даьтта, кхыдар, кхыдар… Укхаза цIагIа хьавIашагIа техача наха а кийчде дезар дуккха даар-малар.

Найц саг еха чувода, аьле, «найций новкъостий» меттел, кхы гаргара нах а хьагулбора. Вешта бийхе кхы кагий нах а боалабора. Цига тхьамадал де бехар шоай тайпан а кхыча тайпан а «сийдола» боккхий нах. Уж тачанкаца болхар. Вожаш бидаркаца а кхыча хIаманца а, дукхагIбараш говрашца а болхар. Царца болхар несийца багIаргбола «маьр-вежарий» а (кагий нах). Цар шоашца хьора дуккха ийце «кагий хIамаш» (конферт, олг, бIар, кхыяр).

Еха болхараш берригаш а коара арабаьнначул тIехьагIа, тIакха юххера а арабоалар найци «найций новкъостийи». Уж говрашца хулар. Найц ферта тIакхуллаш хила везар, шийна улув ший новкъостий а болаш. Из цу дийнахь массанех а лежкъа везаш вар.

Ераш дIакхоачача хана фусамдаьй хьаьший чуэца кийчбале хулар. ТIадийха йиша-воша. Хьаьший тхьамадашца багIа бийха «сийдола» боккхий нах. Хьабийха гаргара а хийра а дуккха мехкарий. Тхьамадаштеи, кагийча нахаи, найцийнеи, маьр-вежараштеи шо-шоашта кийчдаь цIенош.

ДIа ма кхаьчча а тхьамадаши вож кагий нахи шо-шоашта кийчдаьча цIеношка чубоахар. Найц, говра тIера Iо а вессе, шийца ши-кхо саг а волаш коанаIарга юстаро соцар. Иштта арахьа совцар маьр-вежарий а. ТIаккха найц цIагIа чувига найцийна тIайодар 1-2 йоI — уст-йижарий. Из цIагIа чувоаккхар. Несас йоакхо е езар маьр-вежарий. Из ше цу дийнахь нахах лечкъа езаш яр. Цудухьа цо кхыйола йоI йохийтар маьр-вежарий цIагIа чубаха. Иштта нийслора найц уст-йижарашцеи маьр-вежарий несийцеи цхьана. «Уст-йижарий» оалар найцийна гонахьа мел хьувзача мехкарех. «Маьр-вежарий» оалар нус йолча чу мел бахача кагийча нахах.

Цу дийнахь найцийна боккха Iоткъам тIаоттар. Цунна тохкам бора массе оагIорахьара. ЦIа дизза бола уст-йижарий (хийра а кхоачара а) хулар цунна фу хов, цунгара фу дож хьожаш. ХIаьта цунгара даьнна гIалат сихха нахала доалар. Цудухьа из цу дийнахь аьшкал чIоагIагIа хила везар. Фусамдаьшха болча кагийча наха найцига кIаьнк вохийтар цхьа гIаьле а ийце, цунна духьал найцас тхьамка-пашка эца ахча дахьийта дезар. Молаш багIача наха найцийна къаракъа пела дохьийтар, цунна духьал найцас къаракъа шуша эца ахча дахьийта дезар. Цкъа даьхка Iацар бераш найц волча гIаьле яхьаши къаракъа пела дахьаши. XIapa уж массаза дахка а тела дезаш дар из ахча-м. Ший уст-йижарий (мехкарий) а ийца, цига вIашагIкхийттача кагийча наха тIаваха везар найций. Из а дар дикка хала гIулакх. Мехкарашта магIаваьнна дIа а этта, кагийча наха царга мел деча хаттарашта жоп тела дезар цун, царех йоIа бехк буллаш хIама нийсделча, цунна хьалхар къамаьл де дезар. Нагахьа санна йоIа бехк тIабусе, цунах найций мелал е Iовдалал лоархIар.

Цу дийнахь къаьсттача юстарча цIагIа «найций шу» оттадора. Цу шун тIа найцас тIабехар ший новкъостий (пхиъ-бархI саг). Цу шун тIа багIача наха гIулакх деш бехктокхаме цхьа йоI хулар (несий неш е гаргара саг). Шоаш хIама диа баьлча цу кагийча нахах хIаране шийна-шийна хьалхашка истола тIа ахча Iодуллар, «лома дакъа» найцас а дуллаш. Из ахча гIулакх даьча йоIа лора. Цкъаза цу йоIо шийна кIеззига мара хьа ца эцаш, из ахча йиIий наьнага дIалора, цига вIашагIкхийттача кхалнаха тела дезача ахчашта юкъе дахьийта. ГIулакх даьча йоIо цу шун тIа баьгIача кагийча наха кисе йовлакхаш лора.

Нус йолча чубахача маьр-вежарашта деш дола гIулакх несийга хьалхале йолаш хулар. Цу гIулакха цунна новкъостал деш цаI е шиъ йоI хулар. Шоаш хIама диа баьлча маьр-вежараша (хIаране) истола тIа ахча Iодуллар несийна лаьрхIе. Несас царна, ше хьалххехьа а «мерашка» а яьккха кийчдаь дола кисе йовлакхаш лора. Цкъаза тепчай инзаш а лора (къонахаша герзаш леладу ха яр со кхийнача хана хиннар).

Из саг ехача найцас ахча дала дезар уст-йижарашта, даа-хIама кийч-даьрашта, гIулакх даьча кагийча наха, говраш лораяьча берашта, иштта кхы дIахо а. Доккха зе хулар цунна.

Найц саг еха чугIолга чакхдаьлар. Хьаьший цIабахар. Найцийна уст-цIаьшка аха бокъо хьаяьлар.

6. ВIаши луш хинна совгIаташ.

Найц хIанз ший хьашт долчча хана уст-цIаьшка ваха йиш йолаш вар. Юххьанца шийца новкъостий болаш ухар. ТIехьо ше цхьаь аха воалар. ХIанз цун декхар дар уст-йишийна (е шиннена) совгIат лулга. Цо совгIата хьора акхарех хIамаш: пIелгах йоалло чIуг, лергех йоадо гIалкхаш, пхьарсах боалло дошо гIоз, дошо сахьат, дошо зIы, туфлеш, пазаташ, даьре а зипа а отрезаш, иштта кхы дIахо а.

Уст-йиший декхар дар найцийна юха совгIат лулга. Цо совгIата йора ак-харех хIамаш: вайнаьха е селий маьшах чокхи, гIовтал, петара палчакх, тIоарска пезгаш, маьчеш, чиллан е хьаьса тепчий инза, иштта кхы дIахо а.

Маьр-вежарий а бар несийна совгIат дала декхарийла. Цар несийна хьора найцас уст-йишийна дихьачарех тара дола совгIаташ, кIезига-дукха эрга а доаккхаш.

Нус а хилацар шийна декхар тIадуташ. Цо маьр-вежарашта дора уст-йишас найцийна даьча тайпаех дола совгIаташ.

ВIаши деча-луча совгIаташта юкъе доккха дакъа лоацаш дар маьр-йижарий нус «гуча яьккха» болхаш цар хьош хинна совгIаташ. Уж цхьан несийна дихьа Iацар. Цар хьора несий даьна гIовтала алтаз, цунна чутоха кIада, несий нанна коча зип, зипа кортали, маьчеш, пазаташ, иштта цунна хьора найций наьна-захала цIерах дошо чIуг, несий йижарашта цхьацца барзкъанна хIама е кхы совгIат. Несийна хьош хиннараш дуккхача маьха доккхий совгIаташ дар: барзкъашта зипа а даьре а отрезаш, керта тохкои кога тIа ювхои тайп-тайпара хIамаш, инза деш дола аьшка мIареи тIехка урси, иштта йоIо гIирс беш йола кхы хIамаш. Цу хIамаел совгI дуккха а кийчдаь а ийца а даа хIамаш, царца несий даьна-захала бе боалабаь устагIа а болаш, москалей кагий котамаш а йолаш.

Маьр-йижарий юха цIаболхаш царга дохьийтар доккхий совгIаташ. Несас маьр-йишийна лора дошо чIуг, гIалкхаш, сахьат, зIы, барзкъашта зип, даьри, кхыдар, кхыдар… ЦIагIарча захалашта а (наьйций даьна, нанна) дохьийтар совгIаташ. Цу совгIаташца несий сий лакхдаккха гIертар несий даь-цIа.

Дукказа нийслора цу цар хьаденача зипаехи кIадаехи хийца нахагар уж мораш хьа а ийца, цар хьаденарашта метте уж юхалуш. Цудухьа цу совгIатех несий даьшта дукха зе хилацар. Кхы мел дар санна из зе а найцийна кач додар.

(Дахододар хургда)

САЛМАН ОЗИЕВ

Газета «Сердало»

Нравится(3)Не нравится(0)